Дөньямны оныттырган Үзбәкстан

Казан-Ташкент самолетына билет алдым, Үзбәкстанга китәм! Бу сүзләрем күпләрне гаҗәпкә калдырды, кемнедер хәтта көлдерде. «Монда үзбәкләр беткәнме әллә, анда ук бармасаң», – дип мыскыл аралаш елмайды алары. Сәяхәт өчен бу илне сайлавым үземдә дә ирония уятты анысы. Әмма Урта Азиянең нәкъ уртасында утырган мәмләкәткә аяк баскач дөньямны оныттым…

20180604_164853

Үзбәкләр хөрмәткә лаек

          Үзбәкстанда майда ук эссе көннәр башланганнын белсәм дә, бәлки кирәге чыгар дип, чемоданның бер почмагына бөкләп тыккан «ветровка»мны беренче көнне үк алып кидем. Самолеттан төшүгә йөзгә бөркү һава килеп бәрелүгә карамастан, кичен салкынча җилдән бала йоннар кабара. Әллә Казанда май буе тәмам газиҗләнеп җылы көткәнгә, мондагы һава да салкын тоелдымы дисәм, юк икән, соңгы елларда бездәге кебек анда да климат үзгәрә, халык аптырашта. «Элек бу вакытта эссегә чыдый алмый идек инде, быел әнә салкын яңгыры да ява, җилләс җиле дә исә», дип сөйләп китте без кич кунарга тукталган кунакханә администраторы Фирүзә дә. Яшәү урынын алдан ук интернет аша белешкән идек. Үзәктән ерак түгел дигәненә кызыксак та, шәһәрнең «йөрәге»ннән – үз дәверендә Тимуридов империясенә нигез салып тарих битендә үз эзен калдырган гаскәри Әмир Темурның атка атланган һәйкәле торган сквердан ун чакрым ераклыкта булып чыкты. Ташкентның СССРда мәйдан ягыннан дүртенче урынны биләгәнен, Мәскәү, Питер, Киев кебек калалардан гына калышканын истә тотканда, билгеле, бу ара әллә ни күп тә түгел. Ни дисәң дә, башкала унбер районны берләштерә, халык саны өч миллионга якын. Ә инде теләгән урынга метро да, җәмәгать транспорты да тиз генә барып була. Такси бәясе дә чагыштырмача арзан – 5-6 мең сумнан башлана. Үзбәк сумы белән, билгеле. Курс исә 1 * 115. Машиналарның күбесе газга көйләнгән, үзбәк егетләре теләгән җиреңә җилдереп илтеп куярга һәрчак әзер. Ә менә җилдереп диюем чагыштыру түгел, чынбарлык: монда җәяүлегә дә, кызыл утка чыгучыга почет юк, иминлек каешын эләктерү дә көлке. Машинага утыргач, каешка үрелгәнеңне күрсә, таксистлар: «Кирәкми, эләктермә! Минеке дә юк!» – диләр. Пассажирның бу гамәле аларны кимсетә кебек сизелде миңа. Аларның тагын бер үзенчәлеге – барысы да Мәскәүдә булып кайткан, диярсең. Русияле икәнне белүгә «О, Равил Гайнетдин! Ул бит Бохарада укыган… Мәскәүнең Җәмигъ (яңа мәчет) мәчетендә татарча вәгазь тыңладык, аңлашылды, үзбәк һәм татар телләре охшаш», – дип, сабыйларча сөенеп сөйләргә керешәләр. Ә менә аларның үз телләренә хөрмәтен, мәхәббәтен күреп чын-чынлап көнләштем. Кайда да беренче урында – үзбәк теле. Өлкән буын урысча аралашса да, яшьләр аны белми диярлек. Чөнки гаиләдә туган телләрендә сөйләшәләр.

          Бездә үзбәк дип мыскыллап караган бу халык ачык, ярдәмчел, кунакчыл булулары белән дә хөрмәт уята. Беренче көнне үк урам исемен сорарга туктаган уңайдан чәчтараш ишек төбендә утырган егет һәм кызга, сүз иярә сүз чыгып, Сәмәрканд, Бохара шәһәрләренә барырга теләвебезне әйткәч, эсседә автобус яки машинада интегеп йөрмәскә, тиз йөрешле поездга утырырга киңәш иттеләр. Ләкин билетлар алдан алмасаң сатылып бетә икән. Егетебез (соңыннан чәчтарашханә хуҗасы икәнен аңладык) тимер юл вокзалы җитәкчесе белән дус булып чыкты. Шул арада шылтыратып, кирәкле көннәргә билетка «бронь»да ясады. Икенче көнне барып кына алдык.

20180531_174319

          Шул ук кичне аптырашта калдырган тагын бер хәлгә юлыктык. Безнең Бауманны хәтерләткән Бродвей урамы буйлап йөргәндә, карын ачканны чамалап, картиналар сатып торган рәссамнан милли ашларыгызны кайда авыз итеп була дип сорагач: «Хәләл җефетем белән озакламый авыз ачарга китәбез. Бераз көтсәгез, бик шәп кафе күрсәтербез»,  – диде. Шул арада хатыны белән тиз-тиз картина-сурәтләрен җыеп, остаханәгә урнаштырдылар да, безне машиналарына утыртып, милли ашлар кафесы ишек төбенә китереп тә җиткерделәр. Үзләре шунда ифтарга йөридер дип уйласак, безгә ярдәм итү йөзеннән кырык эшләрен кырык якка ташлаган булып чыкты алар. Мондый хәлләр сәяхәтебез вакытында күп тапкыр кабатланды әле.

          Ташкент ачык күңелле кешеләре белән генә түгел, киң урамнары, төзек юллары, мәһабәт биналары, биек-биек агачлары, берничә чакрымга сузылган парклары, куак-куак булып утырган гөлчәчәкләре, концерт залларының күплеге, бай музейлары, тузансыз чиста һавасы аша да күңелне яулады. Халкы элеккечә мәхәллә булып яшәгән Иске шәһәрендә аеруча җылы мохит саклана.  Яңа каладан аны Анхор каналы аера. Анда унтугызынчы гасыр ахырында төзелгән иске йортлар, урта гасыр архитектурасы үрнәкләре – Хәзрәти Имам мәчете, Барак Хан һәм Муйи мөбарәк мәдрәсәләре һ.б. урнашкан. Муйи мөбарәк мәдрәсәсендә Осман империясе чорыннан сакланып калган, болан тиресенә язылган Коръән дә бар. Бу – бөтен дөньяда дүртәү булган изге китапның бер нөсхәсе. Юкка гына эссе, коры һавалы Урта Азия урта гасырларда чын мәгънәсендә фән һәм мәдәният «оазисы»на әйләнми инде. Ул чакта мондагы шәһәрләр мәчет-мәдрәсәләре белән дан тота. Хәзер күбесе  һәр кирпеченә кадәр тарихны үзенә сеңдергән һәйкәл ролен үти. Иске шәһәрнең күрке – Кукельдаш мәдрәсәсе генә әле дә уку-укыту үзәге булып хезмәт итә. Архитектура корылмасы урам яктан гүзәл манаралары белән каршылый. Аркадан эчкә узгач, чынбарлыктан борынга шәрык мохитенә эләккәндәй буласын: таш түшәлгән киң ишегалды, тоташтан төзелгән ике катлы биек корылмалар, шунда ук михраблы намаз уку урыны, берәр почмакта шәкертләр дин сабагы өйрәнеп утыра… Дини белем үзәкләренең тагын берсе – Минор мәчете берничә ел элек ап-ак мәрмәрдән торгызыла һәм җирле халыкның да, туристларның да яраткан урынына әйләнә. Хәер, Ташкенттагы мондый  истәлекле урыннар бихисап һәм аларның барысын да әйләнеп чыгу өчен берничә көн дә җитми.

20180604_193241 20180530_102229

Дәвамын «Идел» журналының июль санында укыгыз

Комментарий язарга